سه شنبه بیست و هفتم اسفند 1387
گویشهای کناره ی دریای مازندران
این گویشها عبارتند از: گویشهای تاتی داغستان و جمهوری آذربایجان، گویشهای تالشی که در سواحل دریای مازندران در جمهوری آذربایجان و ایران رواج دارند، گویشهای آذری استان آذربایجان در ایران، گویشهای گیلکی و مازندرانی سواحل جنوبی دریای مازندران، گویش شهر سمنان و چندین گویش رایج در اطراف این شهر.
ا. گویشهای تاتی را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
الف. تاتی شمالی که کلیمیان داغستان (دربند) و منتهی الیه شمال شرقی جمهوری آذربایجان (کوبا، وارتاشن) بدان سخن میگویند.
ب. تاتی جنوبی که مسلمانان و تعدادی از مسیحیان شمال شرقی جمهوری آذربایجان (دیویچی، لاخیج و شبه جزیره آپشرون در شرق باکو) بدان سخن میگویند.
بنا بر یک روایت قدیمی، احتمال میرود که زبان تاتی به وسیله سپاهیان ساسانی به قفقاز منتقل شده باشد.
2. گویشهای تالشی در امتداد کرانههای دریای مازندران در منتهی الیه جنوب شرقی جمهوری آذربایجان رواج دارند: ماسالی، لریک، لنکران و آستارا، همچنان که در ایران نیز این گویشها در شرق اردبیل و غرب گیلان رایج هستند: عنبران، وزنه، تولارود، اسالم، هشتپر، پرهسر، شاندرمن، ماسال، ماسوله، زیده و ...
3. گویشهای آذری (که در محل به تاتی مرسوم هستند) را میتوان به پنج دسته تقسیم کرد:
الف. گویشهای شمال غربی رایج در هرزند و دزمار: هرزندی، کرینگانی.
ب. گویشهای شمال شرقی رایج در خلخال و طارم: شالی، کجلی، هزارودی و ...
ج. گویشهای جنوب رایج در جنوب قزوین: تاکستانی، چالی، سگزآبادی، اشتهاردی و ...
د. گویشهای جنوب غربی رایج در جنوب غرب زنجان: خوئینی و ...
هـ. گویشهای جنوب شرقی رایج در شمال شرق قزوین: رودباری، الموتی و ...
4. گویشهای گیلکی بین رشتهکوههای البرز و کرانههای جنوب غربی دریای مازندران مورد استفاده قرار میگیرند. گویشهای گیلکی به سه دسته عمده تقسیم می شوند: بیهپسی، بیهپیشی و دیلمی.
5. گویش مازندرانی (تبری) در بین رشتهکوههای البرز و کرانههای جنوب شرقی دریای مازندران مورد استفاده قرار میگیرند: گرگان، ساری، قائمشهر، بابل، آمل، چالوس و ... ، همچنین در دامنه های جنوبی رشته کوههای البرز مانند قصران، دماوند، فیروزکوه، شهمیرزاد و ... . گویش مازندرانی یکی از معدود گویشهایی است که از سنت ادبی کهن برخوردار است.
6. گویش سمنانی: به رغم نفوذی که زبان فارسی بر گویشهای شهرهای بزرگ ایران اعمال میکند، شهر سمنان گویش خود را همچنان حفظ کرده است. این گویش با گویش شمال غربی ایران همخانواده است، با این وجود نسبت به این گویشها از جایگاه خاصی برخوردار است. گونههایی از گویش شهر سمنان در جنوب این شهر رایج هستند.
7. چندین گویش در اطراف شهر سمنان رواج دارند: سرخهای، لاسگردی، افتری، سنگسری و بیابانکی.
